Περί Κριτικής - Σχεδίασμα

Σε έναν ουτοπικό κόσμο ελεύθερο λογής συμφερόντων και δημοσιογραφικής (άρα και ανθρώπινης) ακεραιότητας, καθείς βαθμολογεί, είτε το παραδέχεται είτε όχι, με γνώμονα το πόσο του άρεσε μια ταινία. Εκείνο που πολύ σπάνια συναντάται είναι μια κριτική στάση που διίσταται λέγοντας φερ’ ειπείν ότι μια ταινία είναι σημαντική ενώ διαλαλεί ότι δεν της άρεσε διόλου (φωτογραφίζω αυτοϊκανοποιημένα τον εαυτό μου ως προς το σινεμά του Λάνθιμου, ας πούμε, το οποίο εκτιμώ και δεν με ενδιαφέρει σχεδόν στο παραμικρό) ή και το αντίστροφο (μου αρέσει πολύ αλλά δεν είναι τίποτα). Και τι σημασία έχει τι σου αρέσει και τι όχι; θα ρωτήσει εύλογα κάποιος. Και με το δίκιο του, διότι εδώ που τα λέμε η κριτική δεν απευθύνεται σε ανθρώπους που σε γνωρίζουν προσωπικά, ούτως ώστε η συμπάθεια και η οικειότητα (ή η αντιπάθεια και η πολεμικότητα) να επισημαίνει κάτι που βαρύνει στην κινηματογραφική επιλογή. Απευθύνεται σε αγνώστους αναγνώστες, τυχαίους ή συνειδητούς, που ελπίζουμε ότι χρειάζονται την τεκμηρίωση μιας γνώμης, αντί σοσιομιντιακά απλά μια επικύρωση ή ακύρωση μιας αρέσκειας. Ωστόσο, υπεραμυνόμενος του αρχικού ισχυρισμού, μολονότι πράγματι η αρέσκεια άνευ τεκμηρίωσης δεν έχει την παραμικρή σημασία απ’ όπου (άγνωστα) κι αν προέρχεται – πλην βέβαια της άτυπης συμμετοχής της σε ένα consensus – είναι ακριβώς η αρέσκεια (αυτονόητα και η απαρέσκεια) αυτή που υπό και παρά-κινεί την άποψη κατά την συγγραφή της κριτικής. 

Γενικώς, τι αρέσει και τι όχι αποτελεί συνισταμένη προσωπικών θέσεων και αντιθέσεων (προφανώς μια κριτική αποκαλύπτει πολλά για τον συγγραφέα της) που διαμορφώνουν την πρόσληψη αντικειμενικών σημείων μιας δημιουργίας. Η σημασία μιας κριτικής έγκειται στον εντοπισμό των σημείων αυτών και στην εν συνεχεία κατά δύναμη τεκμηριωμένη ανάγνωση και ερμηνεία τους. Η κριτική πρέπει να κρίνεται για το κατά πόσον εντοπίζει εύστοχα τα σημεία και αναλόγως κατά πόσον τεκμηριώνει με καλή γραφή την λειτουργία τους στην ταινία – και πέρα από αυτήν. (Με άλλα λόγια είναι υγιές και ποθητό να διαφωνεί κανείς με μια κριτική παρότι συμφωνεί απολύτως ως προς την γενική θέση της.) Ο λόγος της όμως είναι υποκειμενικός ως προς τα συμπεράσματά της. Όποιος θεωρεί ότι είναι αντικειμενικός πρακτικά υποστηρίζει ότι συλλαμβάνει και μεταφράζει τα σήματα και τα σημεία ενός έργου ανεπηρέαστα. Θεωρεί επίσης, εκ του αποτελέσματος, ότι ευαρεστείται μόνο στο καλό, αλλά και ότι καλό είναι ικανά και αναγκαία αυτό που του αρέσει. Πράγματα παράξενα, ολίγον πληκτικά, ύποπτα ηθικοπλαστικά, αφάνταστα αυτοδίκαια και ατάκτως εξωανθρώπινα.

Να βλέπετε τις ταινίες. Να σκέφτεστε τις ταινίες. Να τις συζητάτε. Να τσακωνόσαστε για δαύτες. Και να σταχυολογείτε τους γραφιάδες περί των ταινιών αυτών που σας αντιπροσωπεύουν. Όχι γιατί συμφωνούν με τις αρέσκειές σας, αλλά γιατί οι αρέσκειές σας είναι προϊόντα διεργασιών που μια κριτική συσκέπτεται – και το κάνετε ήδη κι εσείς. Κι επειδή το κάνετε ξέρετε ήδη πόση πνευματική ανάταση αντλείτε και πόσο χρειάζεστε την ανάταση αυτή. Δίχως την ανάταση αυτή έρπουμε αβοήθητοι βλέποντας κάτω και λίγα βαριόμοιρα δέκατα μπροστά. Είμαστε νομοτελειακά άξιοι πόνου που δεν μας πρέπει. Να βλέπετε τις ταινίες. Ξέροντας ότι η σοβαρή κριτική δεν είναι εδώ για να τροχονομεί που και τι να πάτε να δείτε, αλλά για να συνοδοιπορεί από άλλη (όχι καλύτερη ή χειρότερη) θέση, θέση όμως υποχρέωσης κατάθεσης κριτηρίων (γραφής, διαλογής, επιλογής, σκέψης δηλαδή), σε μια έξοχη περιπέτεια που μας θέλει ενδιαφερόμενους για την σκέψη του άλλου, για την ποίηση του δημιουργού. Χωρίς αυτά η ζωή είναι μια αποστραγγισμένη μετακίνηση από την αρχή στο τέλος της. Κι εμείς εδώ μιλάμε για ένα σπουδαίο ταξίδι που δεν θέλεις ποτέ να τελειώσει.