L’ Armée des ombres (1969), του Ζαν-Πιερ Μελβίλ

 

“There’s no point. He will be in pain. Right to the end.”

Είναι μάλλον ασυνήθιστο να νοιώθεις χαρά για την απροσδιόριστη λύπη που σου προκαλεί η αδυναμία σου να περιγράψεις ένα φιλμ που λατρεύεις. Ίσως γιατί αν σου περίσσευαν οι λέξεις θα ‘ταν σα να εκλογικεύονταν υπέρ το δέον συναισθήματα που καλό (και μπορεί ωφέλιμο) είναι να μένουν άρρητα. Ωστόσο, εδώ σε φέρνει η μοίρα κι η στιγμή να επιδιώκεις εκείνο που, αν δεν επιχειρήσεις, θα κυριευτείς από μια εκκρεμότητα απείρως πιο βασανιστική.

Παραδόξως, όλο αυτό είναι πολύ κοντά στην θεματική του Στρατού των Σκιών, της τρίτης και τελευταίας ταινίας του για την γαλλική αντίσταση - οι άλλες δύο είναι Η Σιωπή της Θάλασσας (1949) και το Λεό Μορέν (1961). Ταινίας που έρχεται στην πλήρη ωριμότητα του Μελβίλ και σε μεγάλο βαθμό επιτέμνει το σινεμά του. Πολλοί λένε, και έχουν δίκιο πέρα για πέρα, πως είναι το αριστούργημά του.

Πιο ολέθριο φιλμ από τον Στρατό των Σκιών ίσως δεν υπάρχει. O φαταλισμός, η αίσθηση ας πούμε πως είναι κανείς έρμαιο μιας προτυπωμένης διαδρομής, είναι καθαρογραμμένη και στα 138 λεπτά του. Και είναι θριαμβευτική η σημασία αυτού του φαταλισμού στην ιστορία των Γάλλων αντιστασιακών διότι αντιπαραβάλλεται – ή καλύτερα συμβάλλεται - με τον στοχασμό του Μελβίλ πάνω στον ηρωισμό και τη φύση του ήρωα. Δεν είναι τίποτε άλλο όλοι αυτοί οι κάτωχροι αντιστασιακοί, όλες αυτές οι βλοσυρές, απονευρωμένες φιγούρες που κινούνται σ’ έναν κατεχόμενο κόσμο σαν θλιβερές μαριονέτες, ανάπηροι, ανώνυμοι και κατάμονοι, πολεμώντας – τι ειρωνεία! – για το συλλογικό καλό. Η τραγική ειρωνεία που αναβλύζει από την κόντρα ηρώων που ζουν και πεθαίνουν μόνοι εξ αιτίας του αγώνα τους για την κοινωνία δεν είναι η μόνη.

Η ταινία είναι γεμάτη αλησμόνητες σκηνές: Η δολοφονία του χαφιέ, η προετοιμασία της πτώσης με το αλεξίπτωτο, η σκηνή στο κουρείο, η τελευταία σύλληψη, η Σινιορέ στην απόπειρα διάσωσης του Φελίξ, οι σκηνές στο τελευταίο καταφύγιο. Ακόμα και τα λευκά γράμματα στο μαύρο φόντο πριν τους τίτλους του τέλους, συμπληρώνουν σαν το τελευταίο καρφί στο φέρετρο την μοίρα που επιφυλάσσει ο Μελβίλ για του ήρωές του, για τους ήρωες γενικά.

Αυτή άλλωστε είναι κι η φύση του ηρωισμού: Η εναντίωση στις πιθανότητες, η απόφαση άμυνας κι αντεπίθεσης απέναντι σε κείνο που εκ προοιμίου ξέρεις πως θα σε νικήσει. Ο Μελβίλ, με κέντρο του τον Ζερμπιέ, από τη μια δίνει χαρακτηριστική αντιστασιακή υπόσταση στους πρωταγωνιστές του. Αντιστασιακός κι ο ίδιος, μοιάζει να συναισθάνεται τελειωτικά κι αδιαπραγμάτευτα, πως η γραμμή άμυνας ενός αντάρτικου απέναντι στον δυνάστη είναι ασυζήτητη επιλογή μα και τέλεια μεταφορά. Άλλωστε ολόκληρο το νόημα της ζωής είναι το αντίθεο αντάρτικο στον θεϊκό (;) προσχεδιασμό του επικείμενου θανάτου. Ο «δεξιός» Μελβίλ δεν βολεύτηκε ποτέ στις επιταγές του ορθόδοξου πολιτισμού του.

Εκείνο που διασχίζει την ταινία – και την κάνει τόσο συναρπαστικότερη κάθε φορά που την βλέπεις – είναι αυτή η εκπληκτική αντίφαση. Ο φορμαλιστικός σχεδιασμός (σκηνοθέτη και πρωταγωνιστών) που επιχειρεί να αποκλείσει την πιθανότητα αποτυχίας του αντιστασιακού σχεδίου, προβλέποντας κάθε λεπτομέρεια και παραλλασσόμενη παράμετρο, κόντρα στην θεϊκή (και σκηνοθετική) επέμβαση που με νομοτελειακή σκληρότητα ακυρώνει με ένα μεταφυσικό, φαταλιστικό (ή απλά βιο-λογικό) «έτσι θέλω» τους πάντες ξεκληρίζοντάς τους έναν προς έναν.

Ο Ζερμπιέ συλλογιέται: «Αν δεν είχα τρέξει, δεν θα είχα σωθεί». Και είναι η φύση της αναφοράς του συγκλονιστικής φιλοσοφικής αμφισβήτησης. Αφού, αν δεχθείς τη μοίρα σου θα πεθάνεις άμεσα, αν προσπαθήσεις να είσαι κύριός της θα κερδίσεις χρόνο για να πεθάνεις λίγο αργότερα. Θα σου ‘χει δοθεί και λίγος παραπάνω χρόνος, όχι για να ελπίσεις, αλλά για να συνθλιβείς αναλογιζόμενος τον επικείμενο αφανισμό! Ω, είναι μια κατάμαυρη ταινία Ο Στρατός των Σκιών – κι ο τίτλος της το είχε προμηνύσει. Πόσο αξιόμαχη, άλλωστε, μπορεί να είναι μια σκιά;

Στο κέντρο όλων, ένας Λίνο Βεντούρα μνημειώδης. Με τη μονολιθική σωματοδομή, το τετράγωνο κεφάλι, το γερακίσιο βλέμμα και μια από κείνες τις θησαυρικές φυσιογνωμίες που όταν, σπανιότατα, σπάσουν την πέτρινη ανθρωπιά τους, παίρνεις ένα ελάχιστο μειδίαμα που μοιάζει με το μεγαλύτερο κερδισμένο δώρο. Χωρίς αυτόν, δίχως αυτήν την άτεγκτη αποφασιστικότητα που αποπνέει κάθε του στάση, δίχως αυτήν την αντρίκια εξυπνάδα που εκπέμπει ο τρόπος που κοιτά τον περιβάλλοντα χώρο, η μοιραιότητα και η συναισθηματική εξουθένωση του φινάλε που σου καταφέρνει Ο Στρατός των Σκιών, θα ήταν μια ανεφάρμοστη ιδέα κάτω απ’ το Στέτσον και πίσω απ’ τα μαύρα γυαλιά του Μελβίλ. Οι δυο τους ήταν στα μαχαίρια, συχνά ο Μελβίλ έδινε οδηγίες σε βοηθό παρότι ο Βεντούρα στεκόταν ένα μέτρο παρακεί, πράγμα που εξόργιζε τον φύσει ευγενικό Ιταλό. Και χωρίς αμφιβολία, προσέθετε στην αφαίρεση (…) του Ζερμπιέ.

Οι ήρωες του Μελβίλ, άλλωστε, δεν μιλούν πολύ. Πράττουν, σωστά ή λάθος, εκείνο που τους επιτάσσει η ηθική μοναξιά τους, σκέπτονται συγκεντρωμένα την γρηγορότερη διαδρομή, επιλέγουν την στιγμή ενός θανάτου τους με γνώμονα το κοινό καλό αλλά και την κατάδική τους κρίση. Λες κι όταν σταματήσουν τα διαρκώς χρονομετρούντα ρολόγια του σινεμά του Γάλλου, θα έχει μείνει κανείς να παραδώσει εύσημα. Για μια κάποια καλή τύχη, κι όμως, θα υπάρχουν κάποιοι θεατές να το κάνουν. Άλλωστε η μαρτυρία μιας ζωής που αφηγείται το σελιλόιντ είναι η ψυχή του κινηματογράφου.